حكومتى را در درون خود مشاهده نكرده بودند . اسلام براى نخستين بار باعث ظهور نظامهاى حكومتى در اين مناطق گرديد . با وجود اين اكثر مناطقى كه اسلام وارد آنها شد جوامعى را در خود جاى داده بودند كه داراى اديان توحيدى بودند و ورود اسلام به اين جوامع تنها باعث سازماندهى مجدد و انجام تغييرات جزئى در آنها شد . » « 1 » طبيعى است كه اين روابط مسالمت‌جويانه در حافظهء تاريخى ملتهاى اسلامى و نيز ملل همجوارشان تأثير مثبت بگذارد و تجديد حيات تمدن اسلامى در روزگار كنونى كه اقوام و ملتهاى گوناگون به قطبهاى سياسى و اقتصادى جداگانه‌اى پيوسته‌اند ، نه تنها براى آنان موجب ترس و نگرانى نباشد ، بلكه از سوى آنها مايه اميدوارى تلقى گردد و مورد استقبال قرار گيرد . پرسش و فعاليت : با توجه به مطالب فوق تحليل شما از گسترش اسلام به زور شمشير چيست ؟ آيا واقعاً اگر شمشير در كار نمىبود ، باز هم اسلام گسترش پيدا مىكرد ؟ شما مىتوانيد براى يافتن پاسخ اين پرسشها به كتابهايى مانند « تاريخ گسترش اسلام » تأليف سرتوماس آرنولد ، ترجمهء دكتر ابوالفضل عزتى مراجعه كنيد . فعاليت : امروزه در كشورهاى اسلامى و از جمله ايران با پديده‌اى به نام فرار مغزها رو به رو هستيم . دربارهء علل اين پديده و راهكارهاى مقابله با آن ، در كلاس بحث و گفت‌وگو كنيد . بيان يك نكته : آنچه در اين فصل به عنوان عوامل معنوى برشمرده شد ، در راه نوسازى تمدن اسلامى پايه و نقاط اتكاى بسيار مطمئن و استوارى هستند . ولى بدون ترديد ديگر تمدنهاى جهان نيز عواملى براى پيشرفت خود داشته‌اند كه اگر مسلمانان امروزه درصدد احياى تمدن خود برآيند ، ناگزير بايد جنبه‌هاى مثبت و نيز منفى آنان را مد نظر داشته باشند ، زيرا آنچه مسلمانان مدعى ايجاد آن هستند بايد همهء محاسن تمدنهاى موجود جهان را دارا بوده و از عيوب و نقايص آنها مبرّا باشد .

--> ( 1 ) . تاريخ جوامع اسلامى ، ص 359